Badania w Egipcie i Sudanie

Badania w Egipcie 

TELL EL-FARCHA

Tell el-Farcha w Delcie Nilu jest jednym z ważniejszych miejsc na mapie historycznej starożytnego Egiptu. Stanowisko tworzą trzy telle wznoszące się na skraju wsi Ghazala o powierzchni ok. 4,5 hektarów i wysokości blisko 5 metrów powyżej poziomu pól uprawnych. Odkryto tam osadę i cmentarzysko datowane na 4 tysiąclecie p.n.e. W latach 1987-1990 badania archeologiczne na stanowisku prowadziło Centro Studie Ricerche Ligabue z Wenecji. Wykopaliska były częścią programu badawczego dotyczącego zmian społecznych i politycznych w społeczeństwie egipskim, związanych z formowaniem się zjednoczonego państwa egipskiego pod koniec 4 tysiąclecia p.n.e. Prace włoskiej ekspedycji, pomimo obiecujących wyników, zostały przerwane z powodu kłopotów finansowych. Jednak od 1998 roku na stanowisku wykopaliska prowadzi Polska Ekspedycja do Wschodniej Delty Nilu  pod kierownictwem dr Marka Chłodnickiego z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu oraz prof. dr hab. Krzysztofa Ciałowcza z Instytutu Archeologii Uniwersytety Jagiellońskiego.
Obecnie na stanowisku wyznaczono 7 faz zasiedlenia. Najstarsze osadnictwo w Tell el-Farcha datowane jest na początek 4 tysiąclecia ? 3800 p.n.e. i związane jest z kulturą dolnoegipską ? jedną z pierwszych rolniczych społeczności w Dolnym Egipcie. Najmłodsze poziomy osadnicze datowane są na okres Starego Państwa ? IV dynastię. Na tellach zachodnim (W) i centralnym (C) usytuowana jest osada, natomiast tell wschodni (E) zajmuje cmentarzysko odkryte w 2001 roku, datowane na okres protodynastyczny i początek okresu wczesnodynastycznego (dynastia 0 i początek I dynastii).
Do najciekawszych odkryć w Tell el-Farcha można zaliczyć najstarsze na tym obszarze centrum browarnicze, największe znane domy kultury dolnoegipskiej, rezydencję nagadyjskiego dostojnika, budynek kultowy – tzw. „świątynię” z okresu I dynastii, silosy i magazyny oraz okrągłą budowle z szachownicową posadzką o nieznanym przeznaczeniu. Ponadto wśród znalezisk znajdują się gliniane i kamienne figurki ludzi i zwierząt oraz dekorowane, gliniane grzechotki z tzw.”depozytu świątynnego”, naszyjnik z pokrytym złotą blacha wisiorem z grobu, liczna ceramika (całe naczynia gliniane oraz ich fragmenty), palety kosmetyczne, głowice maczug, krzemienne narzędzia, kościane groty strzał, kości wielu zwierząt hodowlanych i dzikich oraz nasiona i szczątki wielu roślin uprawianych i dzikich. Podczas wykopalisk odkryto również zabytki, przede wszystkim naczynia gliniane lub ich fragmenty, świadczące o kontaktach mieszkańców tych osad z obszarem Palestyny oraz Górnym Egiptem.
W 2006 roku ekspedycja dokonała dwóch sensacyjnych odkryć.  Pierwsze z nich to depozyt 60  przedmiotów z okresu panowania pierwszych władców Egiptu (ok. 3000 p.n.e.), wykonanych przede wszystkim z kości słoniowej, a także kamienia i metalu, wśród których znajdują się głównie figurki zwierząt i ludzi a także plakietki, pieczęcie cylindryczne, modele narzędzi i miniaturki naczyń. Jednak prawdziwą sensacją było odkrycie kolejnego depozytu składającego się z dwóch około półmetrowej wysokości złotych figurek stojących mężczyzn oraz rytualnych noży krzemiennych datowanych na okres przed powstaniem zjednoczonego państwa egipskiego (ok. 3100 p.n.e.). Są to najstarsze jak dotąd znane z terenów Egiptu przedmioty tego typu zaś precyzja ich wykonania jest tak duża iż można przypuszczać, że przedstawiono w ten sposób nieznanego z imienia władcę

(więcej na ten temat http://www.muzarp.poznan.pl/muzeum/muz_pol/Tell_el_Farcha/index_tel.html)
Stanowisko w Tell el-Farcha jest jednym z niewielu dającym możliwość tak kompleksowych badań nad społecznościami zamieszkującymi Dolny Egipt w okresie pre- i protodynastycznym. Delta Nilu, pomimo ogromnego postępu badań i nowych odkryć, jest nadal terra incognita starożytnej cywilizacji egipskiej. Niewielka ilość zarejestrowanych stanowisk archeologicznych jest efektem grubych warstw mułu nilowego, pokrywającego całych ten obszar. Badania w Tell el-Farcha pozwalają na prześledzenie wielu długotrwałych i ważnych procesów kulturowych, które miały miejsce w 4 i na początku 3 tysiąclecia p.n.e. Dostarczają źródeł związanych z procesem jednoczenia kulturowego oraz politycznego Dolnego i Górnego Egiptu.

 Oficjalna strona ekspedycji http://farkha.org

OAZA DACHLA

Badania ratownicze w Sudanie

Badania ratownicze nad IV kataraktą w Sudanie zostały zainicjowane przez National Corporation for Antiquities and Museums w związku z projektowaną budową tamy na Nilu w rejonie Hamadab. Ich głównym celem jest ratowanie dziedzictwa kulturowego i ochrona zabytków na terenach, które zostaną zalane. Można ją porównać akcją ratowania zabytków Nubii w trakcie budowy tamy na Nilu w Asuanie, podczas której polscy naukowcy zyskali światowe uznanie.
Zbudowanie tamy w regionie Hamadab przy IV katarakcie Nilu spowoduje podniesienie się lustra wody o ok. 10 m, a w efekcie powstanie sztucznego jeziora długości ok. 170 km, o powierzchni 724 km2. Tama zlokalizowana będzie ok. 30 km od miasta Karima w górę rzeki.
Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego otrzymało koncesję na badania ratownicze na lewym brzegu Nilu, w rejonie IV katarakty. Obszar tem ma  50 km długości i 15-20 km szerokości.

W grudniu 2003 Ekspedycja z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu oraz Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Oddział w Poznaniu przeprowadziła wstępne rozpoznanie i zarejestrowała liczne ślady osadnictwa od epoki kamiennej aż po XVIII wiek – w tym wiele starożytnych i średniowiecznych cmentarzysk kurhanowych.  W latach 2003 – 2010 odbyło się 9 kampanii badawczych, ostatnia w 2010 roku. Głównym celem badań było zarejestrowanie całego archeologicznego dziedzictwa oraz przebadanie ważnych stanowisk archeologicznych, tak aby uratować jak najwięcej i w jak największym stopniu złagodzić rozmiary kulturowego kataklizmu. Prace poznańskich archeologów były odpowiedzią na apel wystosowany przez sudańska służbę

W 2010 roku po zakończeniu prac przeprowadzono podział zabytków ze stroną sudańską. Do Polski, w tym do Muzeum Archeologicznego w Poznaniu trafiły zabytki pochodzące z tych badań. Wśród nich są naczynia gliniane i brązowe, paciorki, fragmenty uzbrojenia oraz wycięte bloki kamienne z przykładami sztuki naskalnej.

Zobacz informacje dotyczące sezonu 2009 na IV katarakcie

 

Więcej informacji: dr Marek Chłodnicki mchlod@man.poznan.pl