Raport z wykopalisk w Tell el-Farkha (Egipt) w sezonie 2013

Od 2 marca do 25 kwietnia 2013 roku miał miejsce 16 sezon badań wykopaliskowych Tell el-Farcha. Prace kontynuowano na wszystkich trzech komach tworzących stanowisko (Ryc. 1). Badania prowadziło Muzeum Archeologiczne w Poznaniu i Instytut Archeologii UJ w Krakowie we współpracy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego a finansowały je Narodowe Centrum Nauki, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Uniwersytet Jagielloński i Fundacja Patrimonium z Poznania.

Ryc. 1. Tell el-Farcha. Badania 1998-2013.

W skład zespołu, kierowanego przez dr Marka Chłodnickiego i prof. Krzysztofa Ciałowicza wchodzili archeolodzy: Bartosz Adamski, Marcin Czarnowicz, Dr Joanna Debowska-Ludwin, Dr Maciej Jórdeczka, Jacek Karmowski, Piotr Kołodziejczyk, Jakub Mugaj, Anna Longa, Karolina Rosińska-Balik, Marcin Szymanowicz; ceramolodzy: Dr Agnieszka Mączyńska, Michał Rozwadowski, Magdalena Sobas, Konrad Ziółkowski, antropolog Anna Kozłowska, archeozoolog  Dr Renata Ablamowicz; geolodzy: Prof. Maciej Pawlikowski, Edyta Słowioczek, konserwator Małgorzata Żukowska, dokumentaliści: Robert Słaboński,  Halina Żarska-Chłodnicka oraz studenci archeologii z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Najwyższą Radę Starożytności Egiptu reprezentowali Ali Mahfouz Abass Hassan i Yousri el-Sayed Ahmed.

BADANIA NA KOMIE ZACHODNIM

Na komie zachodnim badania były prowadzone w obrębie starszych wykopów otwartych w latach 2006-2007. W bieżącym sezonie eksplorowano warstwy znajdujące się pomiędzy najstarszą fazą budowli administracyjno-kultowej (okres proto- i wczesnodynastyczny) a górnymi warstwami spalonej rezydencji nagadyjskiej, której wschodnia część była badana w latach 2003-2004).

 

Ryc. 2. Tell el-Farcha. Kom Zachodni. Pozostałości browaru.

Do najważniejszych tegorocznych odkryć pozostałości browaru (Ryc.2). Tworzył go zespół 5-6 kręgów na kadzie, wokół których występowała warstwa  przepalonej ziemi. W obrębie dwóch kręgów zachowały się dolne fragmenty kadzi do warzenia piwa. Nowo odkryty browar (datowany na okres Nagada IIIA1)  został posadowiony bezpośrednio na ruinach wspomnianej wcześniej rezydencji nagadyjskiej i poniżej północno-wschodniego narożnika pomieszczenia, związanego z centrum administracyjno-kultowym. Na północ od owego browaru odkryte zostały pozostałości kolejnego browaru (Ryc. 3). Oba browary zostały wzniesione po zniszczeniu rezydencji nagadyjskiej a przed postawieniem najstarszych murów centrum administracyjno-kultowego. Jest możliwym, że piwo pochodzące z wspomnianych browarów było przeznaczone dla pracowników wznoszących centrum administracyjno-kultowe. Wśród pozostałości budowli znaleziono szereg różnej wielkości naczyń (Ryc. 4).

Ryc. 3. Tell el-Farcha.  Kom Zachodni. Browary W272 i W273. Widok z północy.

Ryc. 4. Tell el-Farcha.  Kom Zachodni. Połowa naczynia zasobowego i małe naczynia poniżej.

BADANIA NA KOMIE CENTRALNYM

Prace na komie centralnym koncentrowały się wokół dwóch dużych budowli, których eksploracja została zapoczątkowana w 2012 r. Pierwsza z nich to prostokątny budynek o bardzo grubych ścianach i szeregiem pomieszczeń usytuowanych po wschodniej stronie rozległego dziedzińca. Drugi to okrągła konstrukcja usytuowana na północno-zachodnim stoku komu (Ryc. 5).

Ryc. 5. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Widok ogólny wykopalisk.

Północna ściana prostokątnej budowli była odkryta już w 2004 r., ale jej funkcja pozostała nieznana aż do  sezonu 2012. Wtedy to, gdy poszerzono na zachód główny wykop, odkryty został mur będący kontynuacją ściany odkrytej 9 lat wcześniej. Przykrywały go pozostałości młodszej zabudowy zawierającej duże ilości naczyń ceramicznych (Ryc. 6-7). Oba mury tworzyły północno-wschodni narożnik dużej budowli z  pomieszczeniami po wschodniej stronie dziedzińca (Ryc. 8).

Ryc. 6. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Misa        

Ryc. 7. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Naczynie.

Ryc. 8. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Prostokątny budynek.  

Ponieważ plan budynku został w 2012 roku rozpoznany jedynie w części północno-wschodniej podjęto decyzję aby w bieżącym sezonie rozszerzyć wykop w kierunku południowym w celu uchwycenia całości budynku. W efekcie tegorocznych wykopalisk odsłonięta została południowa część budowli, którą roboczo nazwano “dużym magazynem nagadyjskim”. Składają się ma niego pomieszczenia północne, południowe  i znajdujący się przed nimi dziedziniec. Mury zewnętrzne są grubsze niż pozostałych częściach budynku. Mają one szerokość1,8 mpodczas gdy inne jedynie1,2 m. Wzniesiono je z cegły mułowo-piaskowej. Do pomieszczeń o wymiarach 8,5 x2,7 mprowadziły wąskie wejścia, szerokie jedynie na ok.60 cm. W pomieszczeniu północnym stwierdzono prawie zupełny brak materiału archeologicznego a jedynie białe przewarstwienia będące śladami po matach. Jedynym wyjątkiem jest kompletne naczynie, leżące przy ścianie na lewo od wejścia do pomieszczenia (Ryc. 9).

Ryc. 9. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Naczynie in situ.

W pomieszczeniu południowym odkryta również  jedynie niewielką ilość ceramiki. Materiał występował wyłącznie w dolnych partiach, po prawej stronie od wejścia do pomieszczenia i był przemieszany z popiołami.  Południowa ściana tego pomieszczenia była zniszczona, wraz z całą zachodnią częścią komu – prawdopodobnie wskutek powodzi. Wtedy to, po zawaleniu się ściany  wzniesiono prowizoryczny na grubość zaledwie 1 cegły. Ślady spalenizny widoczne w pomieszczeniu południowym powiązane są najprawdopodobniej z tą fazą użytkowania, już częściowo zniszczonego„dużego magazynu”. Fakt, że zewnętrzny mur  jest dłuższy niż zachowane pomieszczenia może wskazywać, że cały budynek był pierwotnie dłuższy i prawdopodobnie kolejna izba była usytuowana bardziej na południe. Zachodnia część komu centralnego została zniszczona najprawdopodobniej pod koniec okresu Naqada IIIB lub początkach okresu Naqada IIIC1. Wkrótce ta część komu została zasypana gruzem z duża ilością ceramiki, na których wzniesiono kolejną zabudowę.

W drugim wykopie, usytuowanym na północno-zachodnim stoku komu, kontynuowano prace wokół okrągłej budowli odkrytej w 2012 r. Wykop ten wyznaczony został w miejscu, gdzie badania geofizyczne wykazały obecność dużej kolistej struktury położonej tuż pod powierzchnią. Okrągłą budowlę tworzą dwa przylegające do siebie mury, każdy o grubości95 cm. Mur wewnętrzny zachowany jest na całym obwodzie, podczas gdy zewnętrzny jedynie na 70 % obwodu (we wschodniej, wyższej partii komu). Wnętrze ma średnicę7 mi nie stwierdzono tu żadnych dodatkowych konstrukcji (Ryc. 10).

Ryc. 10. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Okrągła budowla.

Według naszej dotychczasowej wiedzy budowla została wzniesiona  w  połowie Pierwszej Dynastii i istniała nie dłużej niż do czasów panowania Trzeciej Dynastii (Ryc.11).

Ryc. 11. Tell el-Farcha. Kom Centralny. Zestaw naczyń.

BADANIA NA KOMIE WSCHODNIM

Wykopaliska kontynuowano w obrębie tych samych wykopów co w poprzednich sezonach, wokół dużej mastaby.  Na północ od mastaby odkryto szereg obiektów datowanych na okres Nagada IIIA. Są to pozostałości prostokątnych konstrukcji i liczne piece z wkopanymi w ich środku naczyniami  stanowiącymi stabilne podstawy, na których ustawiano naczynia do gotowania (Ryc. 12).

Ryc. 12. Tell el-Farcha. Kom Wsch. Piec EN.366 

W północnej części wykopu znajdował się podwójny mur, którego grubość dochodziła do3 m. Na południe od niego, w kierunku mastaby, odkryte zostały dolne partie budynków. Prawdopodobnie należały one do kompleksu grobowego mastaby (Ryc. 13).

Ryc. 13. Tell el-Farcha. Kom Wschodni. Mur EN 141/230.           

W południowej i wschodniej części mastaby został osiągnięty poziom jej fundamentów. W niektórych miejscach dokopano się również do piasku geziry. Tuż przy południowym profile wykopu, w dolnej partii narożnika muru z cegły mułowej, odkryto koncentrację wypalonych cegieł typu fire-dog. Na wschód od niej, przy wejściu do pomieszczenia znajdował się duży kamień do osadzenia drzwi (Ryc. 14). Owa konstrukcja jest najstarszą w tej części Komu Wschodniego. Poniżej znajdował się jedynie piasek geziry oraz woda gruntowa. Oznacza to, że najstarsze osadnictwo w południowej części Komu Wschodniego związane jest dopiero z kulturą Nagada i że w czasach kultury dolnoegipskiej ten obszar nie był zasiedlony.

Ryc. 14. Kom Wschodni. Kamień do osadzenia drzwi.

Na wschód od starego wykopu został otwarty do badań nowy obszar. Kilkanaście centymetrów pod powierzchnią gruntu odkryte zostały pozostałości zabudowy. Składały się na nią prostokątne pomieszczenia i okrągła struktura na północ od nich – prawdopodobnie silos (Ryc. 15).

Ryc. 15. Kom Wschodni. Pomieszczenia E116-118.

Budowle te można datować na okres wczesnodynastyczny i początki Starego Państwa. W domu zostały znalezione dwa duże naczynia i znajdujące się wokół nich formy chlebowe. Również w kolejnym pomieszczeniu znaleziono dwie duże misy i formy chlebowe (jedną z nich wewnątrz większej misy). Wydaje się, że mamy tu do czynienia z pozostałościami starożytnej piekarni (Ryc. 16).

Badania będą kontynuowane w 2014 roku.

Ryc. 16. Kom Wschodni. Misy zasobowe z obiektu E127.

 Autor tekstu: dr Marek Chłodnicki